فرهنگ غنی شهادتطلبی در مکتب تشیع نه تنها یک مرگ تصادفی و اتفاقی نیست، بلکه انتخابی آگاهانه و غایتمند در مسیر توحید و عدالتخواهی است.
آرمان شهادتطلبی در مکتب شیعه: مبانی، تجلیات و آثار
پدیدآورنده: عزت اله میرزاوند
چکیده؛ فرهنگ غنی شهادتطلبی در مکتب تشیع نه تنها یک مرگ تصادفی و اتفاقی نیست، بلکه انتخابی آگاهانه و غایتمند در مسیر توحید و عدالتخواهی است. این آرمان بلند که ریشه در آموزههای ارزشمند قرآن کریم و سیره وسلوک معصومین (ع) دارد،قطعا فراتر از یک کنش فردی است و به عنوان یک فرهنگ سازنده و محرک در جای جای تاریخ پر شکوه اسلام تجلی وتبلور یافته است. وبنده در این مقاله که با روش توصیفی-تحلیلی تهیه شده سعی کرده ام به تبیین جایگاه شهادت در اندیشه شیعی، واکاوی واقعه عاشورا به عنوان نقطه عطف این تفکر و بررسی آثار اجتماعی و سیاسی آن بپردازم .
۱. مقدمه در دایره وقاموس واژگانی شیعه، «شهادت» مرگی است سرخ که از سر بصیرت ودانایی و در مسیر احیای جبهه حق و ابطال جبهه باطل به وقوع می پیوندد و بر خلاف دیدگاههای مادی که مرگ را پایان حیات میپندارند، در اندیشه ناب شیعی، شهادت سر آغاز زندگی و «حیات طیبه» و پیوستن به منبع لایزال الهی است. آرمان شهادتطلبی، شیعه را به عنصری استوار و ناآرام در برابر ستم و نمادی از مقاومت تبدیل نموده است.
۲. مبانی قرآنی و روایی ریشه اصلی شهادتطلبی را باید در وحی الهی جستجو کرد. قرآن کریم در آیات متعددی به مقام شامخ و والای شهیدان اشاره نموده است: حیات جاودانه: «وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ» (آلعمران: ۱۶۹). این آیه بنیادینترین نگاه شیعه به مرگِ در راه خدا را تبیین میکند؛ مرگی که عین زندگی است. معامله با خدا: در آیه ۱۱۱ سوره توبه، خداوند جان و مال مؤمنان را در برابر بهشت خریداری میکند که عالیترین مرتبه این معامله،همانا شهادت است. در سنت نبوی و علوی نیز شهادت به عنوان «اشرف الموت» (شریفترین مرگها) معرفی شده است. پیامبر اکرم (ص) میفرمایند: «فوق کل ذی برّ برّ حتی یقتل الرجل فی سبیل الله»؛ بالاتر از هر نیکی، نیکی دیگری است تا آنکه انسان در راه خدا کشته شود (کافی، ج ۲). که هیچ نیکی وخیری بالاتر از آن نیست.۳. عاشورا؛ مانیفست ودکترین شهادتطلبی شیعه در واقع اگر قرآن کریم مبدأ نظری باشد، نهضت امام حسین (ع) وپرچم او مظهر عملی آرمان شهادتطلبی ومرگ آگاهانه است.چرا که مکتب سرخ عاشورا ومعارف آن به پیروان راستین خود آموخت که «مرگ سرخ به از زندگی سیاه وننگین است». عنصر آگاهی: امام حسین (ع) با علم وآگاهی به فرجام کارحرکت عاشورا، مسیر کربلا را برگزید تا نشان دهد شهادت، نه از روی استیصال، بلکه یک راهبرد برای بیداری امت اسلام است. نفی طاغوت: شعار محوری «هیهات منا الذله» نشاندهنده آن است که آرمان شهادت، ابزاری برای درهم شکستن هیبت پوشالی ستمگران است. ۴. فلسفه و ابعاد شهادتطلبی شهادت در مکتب شیعه دارای ابعاد چندگانهای است: بُعد عرفانی: شهادت، نهایت سیر و سلوک الیالله و شهود ودیدار جمال الهی است. بُعد حماسی: شهید با خون خود به کالبد جامعه روح میدمد و رکود و خمودگی را از بین میبرد. بُعد سیاسی: فرهنگ شهادتطلبی مانع از سلطه بیگانگان و استعمار میشود؛ چرا که انسانی که از مرگ نمیهراسد، تن به اسارت نمیدهد. ۵. آثار اجتماعی و فرهنگی آرمان شهادتطلبی در طول تاریخ تشیع، کارکردهای حیاتی بی نظیری داشته است: حفظ هویت: شهادتطلبی عامل بقای تشیع در قرون متمادی تحت فشار حکومتهای جائر بوده است. ایجاد وحدت و انسجام: تکریم شهیدان همواره محور پیوند قلبی آحاد جامعه شیعی بوده واین پرچم عزتمندی را برافراشته است. قدرت بازدارندگی: در دوران معاصر، این تفکر در قالب دفاع مقدس و جبهه مقاومت، به عنوان قدرتمندترین ابزار دفاعی در برابر تهاجمات خارجی تجلی یافته است. ۶. نتیجهگیری؛ آنچه از جمعبندی ودست آورد مقاله بر می آید اینست که آرمان شهادتطلبی در مکتب شیعه، آمیزهای از عشق، بصیرت و حماسه است. این مفهوم نه به معنای مرگگرایی، بلکه به معنای حیات طلبی و زندگیخواهیِ متعالی است و فرهنگ شهادتطلبی در اندیشه شیعی، پیوندی ناگسستنی با عدالتخواهی و انتظار فرج دارد؛ بدین معنا که انسان منتظر، همواره آماده است تا برای استقرار عدالت جهانی، عزیزترین دارایی خود را فدا کند و این فرهنگ پر بار، ضامن حیات و عزت جامعه اسلامی در برابر طوفان ها وچالشهای زمانه وکشتی نجات از جمیع بلایا وحوادث است. منابع و مآخذ ۱. قرآن کریم. ۲. کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، دارالکتب الاسلامیه، تهران. ۳. مطهری، مرتضی؛ قیام و انقلاب مهدی (ع) به ضمیمه شهید، انتشارات صدرا. ۴. ابن ابیالحدید؛ شرح نهجالبلاغه، دار احیاء الکتب العربیه. ۵. مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار، مؤسسه الوفاء، بیروت. ۶. شریعتی، علی؛ شهادت (مجموعه آثار ۱۹)، انتشارات قلم. ۷. جوادی آملی، عبدالله؛ شکوفایی ابدی (مرزبان وحی و خرد)، مرکز نشر اسرا.